قانون اثر در روانشناسی

اصل قانون اثر توسط ادوارد سرندایک ارائه شد. مطابق این قانون، پاسخ هایی همراه با خشنودی و رضایت به خوبی تقویت می شوند، و بنابراین، در صورت تکرار آن وضعیت، احتمال دارد دو باره اتفاق بیفتند.  برعکس، اگر وضعیتی خوشایند و لذت بخش نباشد، ارتباطات با شرایط موجود ضعیف تر می شود، و با تکرار اوضاع، احتمال رخداد دوباره پاسخ کمتر می شود.

تصور کنید که یک روز به طور تصادفی زودتر سر کار خود می رسید. رئیستان متوجه این موضوع می شود، و تلاش و پشتکار شما را تحسین می کند.  تشویق و قدردانی از شما باعث می شود احساس خوبی داشته باشید. بنابراین، این رفتار را تقویت می کنید. و برای ادامه دار شدن تشویق های رئیس خود، هر روز کمی زودتر سر کار خود حاضر می شوید. به دلیل پیامد دلپذیر به دنبال این رفتار، احتمال رخداد مجدد این عمل در آینده بیشتر می شود.

مثال های بیشتر

  • اگر برای امتحان خود مطالعه کنید، و نمرات خوبی را در آن کسب کنید، به احتمال زیادی برای امتحان بعدی خود بیشتر سعی و تلاش خواهید کرد.
  • اگر به سختی کار کنید، و در نتیجه آن ارتقای رتبه داشته باشید، و همچنین حقوق دریافتی شما افزایش پیدا کند، احتمال تلاش و کوشش بیشتر در کارتان بالا خواهد رفت.
  • اگر از چراغ قرمز عبور کنید، و به دنبال آن برگه جریمه دریافت کنید، احتمال قانون شکنی و عبور از چراغ راهنمایی و رانندگی در آینده برای شما کمتر خواهد شد.

ادوارد سرندایک در آزمایش های خود برای مطالعه نحوه یادگیری حیوانات، از جعبه معما استفاده کرد. جعبه ها سربسته بودند، اما در داخل آن ها اهرم کوچکی تعبیه شده بود، که وقتی فشرده می شد، حیوان می توانست از داخل آن فرار کند.

سرندایک گربه ای را داخل جعبه می گذاشت، و سپس یک تکه گوشت را بیرون از جعبه قرار می داد. وی تلاش های گربه را برای خارج شدن از جعبه و به دست آوردن گوشت، مشاهده می کرد. همچنین، مدت زمانی که طول می کشید تا هر گربه متوجه شود چگونه می تواند از داخل جعبه فرار کند، ثبت می کرد.

سرانجام، گربه ها موفق می شدند اهرم را فشار دهند. درب جعبه باز می شد، و حیوان می توانست به پاداش خود برسد. اگرچه اولین بار اهرم به طور کاملا تصادفی فشار داده شد، اما گربه ها، تمایل بیشتری به تکرار این کار پیدا کردند. زیرا، پس از انجام این کار، فورا به پاداش خود رسیده بودند.

سرندایک خاطرنشان کرد: با هر آزمایش، گربه ها در باز کردن درب خیلی سریعتر شدند. از آنجا که فشار دادن اهرم به نتیجه مطلوبی منجر شده بود، احتمال تکرار آن رفتار برای گربه ها در آینده، بیشتر می شد.

سرندایک این پدیده را قانون اثر نامید، که نشان می دهد زمانی که رضایت و خشنودی به دنبال یک حرکت اتفاق بیفتد، احتمال تکرار و انجام مجدد آن بیشتر می شود. اما اگر عملی نتیجه ناخوشایندی داشته باشد، احتمال تکرار آن موقعیت کمتر خواهد شد.

دو جنبه اساسی از قانون اثر وجود دارد:

  • رفتارهایی که بلافاصله به دنبال آنها پیامدهای خوبی حاصل می شوند، به احتمال زیادی دوباره رخ می دهند. در مثال قبلی ما، تشویق شدن توسط سورپروایزر برای حضور زودهنگام فرد سر کار، باعث تکرار مجدد این رفتار می شود.
قانون اثر
Google Images/Effect Law
  • رفتارهایی که پس از وقوع آن ها پیامدهای ناخوشایندی ایجاد می شوند، احتمال رخداد مجدد کمتری دارند. اگر شما صبح ها دیرتر سر کار خود حاضر شوید، و جلسات مهم خود را از دست دهید، احتمال اینکه بعدها باز هم این رفتار را تکرار کنید و دیرتر سر کار خود حاضر شوید، کمتر خواهد بود. به دلیل اینکه از دست دادن جلسات مهم کاری خود را به عنوان پیامد منفی حاصل از دیر کردن می بینید، پس احتمال وقوع مجدد این رفتار در شما کاهش می یابد.

تأثیر قانون اثر بر رفتارگرایی

یافته های سرندایک تأثیر عمده ای بر رشد رفتارگرایی داشت. بی. اف. اسکینر، نظریه شرطی شدن فعال خود را بر اساس قانون اثر قرار داد. همچنین، اسکینر نسخه مخصوصی از جعبه معما را با عنوان اتاقک شرطی شدن فعال برای کار خود تعبیه کرد، که به عنوان جعبه اسکینر نیز شناخته می شود.

برای آشنایی با هرم سلسله مراتب نیازهای مزلو، این مقاله را بخوانید

در شرطی شدن فعال، رفتارهایی که تشویق می شوند، قوی تر شده، و رفتارهایی که تنبیه می شوند، ضعیف تر خواهند شد. قانون اثر به وضوح تأثیر عمده ای بر رشد رفتارگرایی داشت، که در قرن بیستم، تبدیل به یک مکتب اندیشه غالب در روانشناسی گردید.

بسیاری از قواعد و اصول رفتاری، امروزه در حال استفاده هستند. روانشناسان و سایر متخصصان بهداشت روان در تنظیمات درمانی خود، غالبا از تقویت کننده ها برای تشویق رفتارهای مثبت، و تضعیف رفتارهای نامطلوب استفاده می کنند. در چنین مواردی، پیامدهای مطلوب برای افزایش احتمال وقوع رفتارهای مثبت در آینده، مورد استفاده قرار می گیرند.

تحقیقات سرندایک در ارتباط با قانون اثر نقش مهمی در توسعه و رشد روانشناسی رفتاری داشته، و تا به امروز نیز اثر آن ادامه داشته است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.